Yatirimci.gov.tr        

Vadeli İşlem Sözleşmesi Nedir? Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası Nasıl Çalışır?

Vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri ekonomik ve finansal büyüklüklükleri giderek gelişmiş ekonomilere yaklaşmakta olan gelişmekte olan ülkeler ile gelişmiş olarak tanımlanmış ülkeler için olmazsa olmaz enstrümanlar haline gelmiştir.

 Türkçe'ye vadeli işlem sözleşmesi olarak çevrilen ingilizcesi ise "futures contract" olan finansal enstrüman esasen "forward" sözleşmelerin standardize edilmiş ve dolayısıyla borsalarda işlem gören şeklidir denebilir. Borsalarda işlem görmesi terimi istenildiği zaman pozisyonun kapatılabilmesi, diğer bir ifadeyle vadeye kadar beklenmesinin gerekmediğini de ifade ediyor doğal olarak.  Tabii bu defa "forward" kelimesinin dilimize çevrilmesi gerekiyor. Her ne kadar "forward" kelimesi özellikle bankacılıkta sıkça kullanılmakta ve giderek yayılmakta ise de Türkçe değildir. Belki de doğru olan    "forward" sözleşmesinin  "vadeli işlem sözleşmesi" olarak adlandırılması "futures" sözleşmesinin ise "standartlaştırılmış vadeli işlem sözleşmesi" olarak adlandırılmasıydı ama bir şekilde dilimize "forward" kelimesi girdi, "futures" sözleşmeler de vadeli işlem sözleşmeleri olarak biliniyor. Ülkemizde vadeli işlem "futures" sözleşmeleri bilindiği üzere Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası'nda (VOB) işlem görüyor. İMKB30 ve İMKB100 endeksleri üzerine, USD/TL, Euro/TL ve Euro/USD kurları üzerine, altın, pamuk buğday ve hazine bonoları üzerine vadeli işlem sözleşmeleri VOB'da işleme açık ve her gün binlerce yatırımcı tarafından bu sözleşmeler alınıp satılıyor. Opsiyon sözleşmeleri ise 2011 yılının ilk yarısında işleme açılacak.

 Bazen vadeli işlem sözleşmesi terimi yerine vadeli işlem kontratı terimini de duyabilir veya okuduğunuz kaynaklarda bu terimle karşılaşabilirsiniz. Aslında "kontrat" kelimesi de dilimizde sonradan giren bir kelime, ingilizce "contract" kelimesinden geliyor. Sözleşme ve kontrat denilince belli şartları içeren ve birden fazla taraf arasında imzalanmış kağıtlar aklınıza geliyor değil mi? Gerçekten de banka ile müşterileri arasındaki "forward" sözleşmesinde müşterinin banka ile sözleşme yapması gerekiyor, ancak VOB'da işlem gören vadeli işlem "futures" sözleşmesi için bu söz konusu değil. Yapmanız gereken öncelikle bir banka veya aracı kurumda hesap açmak ve vadeli işlem sözleşmelerinin alım satımına ilişkin şartları içeren aracılık çerçeve sözleşmesini imzalamak. Bu sözleşmeyi imzalamadan önce de size ayrıca "türev araçlar risk bildirim formu" nun okutulması gerekirse size türev işlemlerin anlatılması ve formun imzalatılması da şarttır. Bunları yaptıktan sonra artık VOB'da işlem yapabilir misiniz sorusunun cevabı maalesef henüz "evet" olmayacak. Çünkü VOB'da işlem yapabilmek için hesabınızda teminat bulunması şart. Bu teminatın da en az belirli bir yüzdesinin nakit olması gerekiyor. Devlet tahvili hazine bonosu ve hisse senetleri gibi menkul kıymetler de teminata kabul edilebiliyor, ancak nakit dışı teminatların tamamı piyasa değerleri üzerinden kabul edilmiyor, piyasadaki fiyat değişimleri ve olası likidite problemlerine karşılık % 100'den daha düşük oranlarla çarpılıyor, dolayısıyla yatırımcının bu konuda da bilgi sahibi olması gerekiyor.

 VOB'da işlem yapmak için hesap açıp gerekli evrakları imzaladıktan sonra hemen işlem yapmaya başlamadan önce spot ve vadeli fiyatların nasıl hareket ettiğini, piyasaların açılış ve kapanış hareketlerini, yurtdışındaki gelişmelerin yurtiçi spot ve vadeli fiyatlara nasıl etki ettiğini bir süre izlemenizde büyük fayda var. VOB'da işlem gören sözleşmelerin fiyatlarını hesabınızı açtığınız aracı kurum ve bankanın size sunduğu ekranlar veya veri yayın hizmeti sunan şirketlerin sağladığı ekranlar vasıtasıyla izleyebilirsiniz. VOB verileri yüzeysel ve derinlikli veriler olmak üzere temelde iki kategoridedir. Yüzeysel veriler işleme açık her bir vadeli işlem sözleşmesindeki en iyi alış fiyatı, en iyi satış fiyatı son işlem fiyatı ve sözleşmenin işlem hacmine ilişkin veriler ile en yüksek en düşük fiyatlar vb. diğer fiyat verilerini içerir. Derinlikli verilerde ise her sözleşmede belirli sayıda fiyat kademesine kadar her fiyat kademesinde bekleyen alış ve satış emirlerinin toplam ne kadar olduğunu görebilirsiniz. Size sunulan ekranlardaki VOB verileri anlık, diğer bir ifadeyle gerçek zamanlı ise bu verilerin paralı olduğunu bilmenizde fayda var.

 VOB'da işlem gören sözleşmelerin fiyat oynaklığına ve sözleşme büyüklüğüne bağlı olarak alıcı ve satıcı taraflardan, diğer bir ifadeyle uzun ve kısa taraflardan teminat talep ediliyor. Yatırımcının hiç pozisyonu yokken pozisyon almak istemesi durumunda yatırması talep edilen bu teminata başlangıç teminatı adı veriliyor. Hesaptaki teminatın en az başlangıç teminatı kadar bulunması gerekiyor. Başlangıç teminatları tutar ve yöntemleri VOB tarafından belirlenip ilan ediliyor. VOB üyesi aracı kurum ve bankaların kendi risk yönetim ilkelerine göre müşterilerinden daha fazla oran veya tutarda başlangıç teminatı isteme hakkına da sahip olduklarını hatırlatmakta fayda var. İşlemin devamında vadeli işlem sözleşmesinin fiyatı takip edilerek pozisyonu tutanların kar/zarar miktarları hesaplanıyor ve bu tutarlar hesaplara yansıtılıyor. Bu uygulama piyasaya göre ayarlama (marking to market) olarak adlandırılıyor. Piyasadaki fiyat değişimleri sonucunda eğer bir hesap zarar ederse, zararın tutarı başlangıç teminatından düşüldükten sonra bunun da belirli bir oranın altında kalmaması gerekiyor. Bu orana da biz sürdürme teminatı oranı diyoruz. Toplam teminatı sürdüme teminatı oranı veya seviyesinin altında kalan hesaplara teminat tamamlama çağrısı(margin call) yapılarak hesaptaki toplam teminatı başlangıç teminatı seviyesine yeniden yükseltmeleri isteniyor. Tüm teminat tamamlama çağrıları nakit olmak zorunda. Teminat tamamlama çağrısına karşılık istenen süre zarfında hesaba yeterli parayı yatıramayan, yani teminat tamamlama çağrısını yerine getiremeyen yatırımcının pozisyonları hesabın bulunduğu üye tarafından veya gerekirse VOB tarafından re'sen likide ediliyor. Sistemde pozisyon tutan tarafların herhangi bir şekilde kurallara uymamasını ve sistemik riskin doğmasını engellemek üzere diğer global piyasalara ve borsalara paralel olarak yapılmakta olan bu uygulama sayesinde VOB tüm tarafların risklerini kontrol edebiliyor. Dolayısıyla yatırımcı açısından önemli bir nokta daha karşımıza çıkıyor. Yatırımcı VOB'da işlem yaparken sadece başlangıç teminatı kadar bir parası varsa son derece dikkat etmeli hatta işlem yapmamalı, çünkü işlemin devamında işler yatırımcının beklediği yönde gitmezse sözleşmenin vade sonu gelmeden teminat tamamlama çağrısı yapılması ihtimali yüksek ve yapılan teminat tmamalama çağrısı yatırımcının daha fazla parayı teminat olarak yatırması anlamına geliyor, yatırımcının sadece başlangıç teminatı kadar parası varsa bu da yatırımcının pozisyonunu sürdürmesi için mali açıdan zorlanması anlamına geliyor. Bir örnekle konuyu açıklamanın faydalı olacağını düşünüyorum.

 Bir yatırımcının TL/Dolar kurunun artacağı, yani doların değer kazanacağı yönünde bir beklentisi olduğunu varsayalım. VOB'da yakın vadeden başlayarak bir kaç değişik vadede VOB-TLDolar sözleşmeleri işlem görüyor.  Diyelim ki yatırımcı iki ay içinde TL/Dolar kurunda yukarı yönlü bir hareket bekliyor. VOB TLDolar sözleşmesinin büyüklüğünün 1000 Dolar ve sözleşme başına istenen başlangıç teminatının da 140 TL olduğunu varsayalım. Yatırmcı piyasaya baktığında beklentisine uygun vadeye sahip (yakşaık 2 ay vadeli) vadeli işlem sözleşmesininin piyasa fiyatlarının aşağıdaki gibi olduğunu düşünelim.

En iyi alış fiyatı: 1.5450

En iyi satış fiyatı: 1.5455

Son işlem fiyatı 1.5450

 Yatırımcı 100.000 Dolarlık pozisyon almak istiyor diyelim. Bu durumda hesabında olması gereken minimum tutar (başlangıç teminatı) 140*100 = 14.000 TL olarak hesaplanır. Beklenti doğrultusunda hemen pozisyon alınmak isterse en iyi satış fiyatından alınabilir, çünkü o fiyatta hazır satıcı piyasada beklemektedir. Dolayısıyla yatırmcının 1.5455 en iyi satış fiyatından 100 kontrat alarak 100.000 Dolarlık uzun pozisyon aldığını varsayalım. Bu pozisyonun anlamı temelde şudur. Pozisyon alınan vadeli işlem sözleşmesinin vade sonunda dolar kuru ne olursa olsun 100.000 doların alış kuru bu pozisyonu alan yatırımcı için 1.5455'tir. Bu işlemde satıcı tarafta olan belki de bir ihracatçıydı ve iki ay sonra elde edeceği 100.000 Doların TL karşılığını şimdiden bilmek ve belirlemek istiyordu.

 İşlemin yapıldığı anda 100.000 Dolarlık pozisyon alan yatırımcının hesabındaki 14.000 TL tutarındaki paraya başlangıç teminatı olarak bloke konur. İşlemin devamında vadeli işlem sözleşmesinin fiyatının 1.5070'e düştüğünü varsayalım. Örneğimizdeki yatırımcı, alım yaptığı için uzun pozisyondadır ve beklentisi TL'nin değer kaybetmesi, diğer bir ifadeyle TL/Dolar kurunun artması olduğu için zarar edecektir. Toplam zarar tutarı aşağıdaki şekilde hesaplanır.

 (Piyasa Fiyatı - Pozisyon alınan fiyat) * Tutulan pozisyon sayısı

 (1.5070 - 1.5455) * 100 = 3850TL zarar

Yapılan zarar nedeniyle hesapta kalan toplam teminat ise başlangıç teminatından topla zararın düşülmesi ile hesaplanır. Örneğimizdeki yatırımcının zararı 3850TL ve hesabında kalan teminat da 10150 TL olarak hesaplanır.

 VOB'da sürdürme teminatı seviyesi % 75 olduğundan örneğimizden devam edersek, sürdürme teminatı en az 10500 TL olmalıdır. Fiyatların düşmesi nedeniyle yatırımcının teminatı sürdürme seviyesinin altına düştüğünden toplam teminatı tekrar başlangıç teminatı seviyesine çıkarması istenecektir. Bu durumda 3850 TL tutarında teminat tamamlama çağrısı ile muhatap olacaktır. Dolayısyla yatırımcının bu işleme başlarken sadece 14000 TL 'si varsa bu çağrıya cevap veremeyecek ve pozisyonları likide edilecektir. VOB'da işlem yapmadan, pozisyon almadan önce bu hususlara dikkat edilmesi son derece önemlidir. Örneğimizdeki yatırımcının eğer 14000 TL başlangıç teminatına ilave olarak parası varsa teminat tamamlama çağrısını karşılayacak ve pozisyonunu korumaya devam edecektir.

Pozisyon alınan vadeli işlem sözleşmesinin vade sonu henüz gelmemiştir ve varsayalım TL/Dolar kuru sözleşmenin vadesi gelmeden tekrar yukarı hareket etsin ve 1.5655'ten kapansın. Bu durumda yatırımcının karı aşağıdaki gibi hesaplanır.

(Piyasa Fiyatı - Pozisyon alınan fiyat) * Tutulan pozisyon sayısı

(1.5655 - 1.5455) * 100 = 2000TL kar

TL/Dolar kuru vadeye kadar olan dönemde bir ara düşse de yatırımcı buna dayanabilmiş ve vade sonu itibarıyla kur beklentisi doğru çıkmış, 2000 TL para kazanmıştır.

Özetle yukarıdaki örnekte anlatılan temel mantık çok önemli iki noktanın bilinmesini gerekli kılıyor. Bunlardan ilki vadeli işlem sözleşmelerinin kaldıraçlı enstrümanlar olduğu, dolayısıyla yüksek kar etme ihtimali yanında yüksek zarar etme ihtimalinin de bulunduğu gerçeğidir. İkinci önemli nokta ise yatırımcıların pozisyon almak için yeterli teminatlarının olması yanında pozisyonun devamında olası geçici zararlar nedeniyle teminat tamamlama çağrısına muhatap olmaları ihtimali nedeniyle ayrıca fazladan paralarının olmasına dikkat etmeleridir.